Over Paleogeografische kaarten

Paleogeografie is de wetenschap die de geschiedenis, opbouw en inrichting van het landschap in vroegere perioden onderzoekt. Het gaat hierbij om de invloed van menselijke en natuurlijke factoren. In Nederland was men zich er al vroeg van bewust dat het landschap voortdurend veranderde. Dit bleek uit een vergelijking van historische bronnen en kaarten met de situatie van die tijd. De kaart van Noord-Nederland, gemaakt door cartograaf Christian Sgrooten, is een goed voorbeeld van de weergave van een verdwenen landschap.¹ Een grote wadplaat ten zuiden van Vlieland wordt aangegeven met "die Moer Wardt", daar wordt inderdaad nog veen in de ondergrond aangetroffen.². W.H. Zagwijn maakte als eerste een wetenschappelijke reconstructie, bestaande uit een tiental kaarten, die de veranderingen in beeld bracht.^{3 4} Meer gedetailleerde kaarten werden samengesteld door Vos et.al. en in 2011 uitgegeven in het boek: "Atlas van Nederland in het Holoceen". Die kaarten worden nog voortdurend bijgewerkt en zijn tegenwoordig vrij te downloaden van internet. De ontwikkeling van een set paleogeografische kaarten is alleen mogelijk door nauwe samenwerking van verschillende vakgebieden zoals: bodemkunde, archeologie, paleo-geologie, klimaatwetenschappen, naamkunde en historische wetenschappen.

Om een rustiger beeld te krijgen heb ik de kaarten aangepast: de kleuren zijn omgezet naar de kleuren die ik voor alle andere bodemkaartjes ook gebruik, het contrast is verlaagd, er is gekozen om al het water dezelfde blauwe kleur te geven, riviervlakten en beekdalen hebben niet meer een eigen kleur grijs en een onderscheid tussen verschillende typen strand en kustduinen maak ik niet meer. Ik gebruik de kaartjes als ondergrond om het verband tussen het natuurlijke landschap en de ligging van regio's en dorpen inzichtelijk te maken.

Toelichting bij de kaarten in: "Atlas van Nederland in het Holoceen"
Redactie: P.C. Vos, J. Bazelmans, H.J.T. Weerts & M.J. van der Meulen (2011)
Bron: RCE, TNO, Deltares. licentie: CC BY 4.0

Overige bronnen:
1 Sgrooten 1573
2 Celeveringa & Elias 2022. p. 19
3 Zagwijn 1986
4 Berendsen 1996. p. 193-199

Onderstaande auteurs zijn verantwoordelijk voor de tekst bij individuele kaarten:

	9000 v.Chr. "Het klimaat warmt op" Eelco Rensink, Peter Vos, Henk Weerts, Roel Lauwerier en Otto Brinkkemper.
	5500 v.Chr. "Het water stijgt" Hans Peeters, Peter Vos, Henk Weerts, Roel Lauwerier en Otto Brinkkemper.
	3850 v.Chr. "Het veen breidt zich uit" Hans Peeters, Peter Vos, Henk Weerts, Roel Lauwerier en Otto Brinkkemper.
	2750 v.Chr. "De kustlijn sluit zich" Liesbeth Theunissen, Peter Vos, Henk Weerts, Roel Lauwerier en Otto Brinkkemper.
	1500 v.Chr. "Nederland raak overveend" Stijn Arnoldussen, Peter Vos, Henk Weerts, Roel Lauwerier en Otto Brinkkemper.
	500 v.Chr. "De mens werpt terpen op" Liesbeth Theunissen, Peter Vos, Henk Weerts, Jos Bazelmans, Roel Lauwerier en Otto Brinkkemper.
	250v.Chr. "Wisselend getij" Er is voor deze kaart geen beschrijving beschikbaar, hij is later aan de serie toegevoegd en staat niet in het boek. Voor Noord-Nederland toont de kaart vooral de transformatie van het Boorne estuarium tot Bouwhoek.
	100 n.Chr. "De mens krijgt invloed" Tessa de Groot, Peter Vos, Henk Weerts, Jan Willem de Kort, Jan van Doesburg, Roel Lauwerier en Otto Brinkkemper.
	800 n.Chr. "De zee is terug" Jan van Doesburg, Peter Vos, Henk Weerts, Bert Gtoenewoudt, Roel Lauwerier en Otto Brinkkemper.
	1250 n.Chr. "Kwelders en rivieren worden bedijkt" Er is voor deze kaart geen beschrijving beschikbaar, hij is later aan de serie toegevoegd en staat niet in het boek. Voor Noord-Nederland toont de kaart vooral de overgang van het terpenlandschap naar het polderlandschap
	1500 n.Chr. "De mens maakt het landschap" Bert Groenewoudt, Peter Vos, Henk Weerts, Theo Spek, Roel Lauwerier en Otto Brinkkemper.
	1850 n.Chr. "De menselijke 'natuur'" Lammert Prins, Peter Vos, Henk Weerts, Roel Lauwerier en Otto Brinkkemper.
	2000 n.Chr. "Een door de mens geschapen land" Henk Weerts, Henk Baas, Peter Vos, Roel Lauwerier en Otto Brinkkemper.