Ontginning van het veen in de Middeleeuwen

Bij Snits zijn de middeleeuwse ontginningen van het hoogveen begonnen vanuit het riviertje It Ges bij Offenwier. Om het veen droog te leggen zijn sloten gegraven die schuin met de stroming mee op de rivier afwateren. Het beeld van een visgraat is kenmerkend voor vroege veenontginningen vanuit beekdalen. Vanaf de stevige kwelder van de Lytse Geaen en vanuit het dal van de Boarn begon men ook met de ontginning van het veen. Dat ging volgens het recht van opstrek. Een oud historisch recht dat landeigenaren werd verleend om in het verlengde van het ontgonnen perceel verder te gaan met de ontginning. Het gevolg van deze methode zijn lange rechte stroken die vanaf het startpunt steeds verder het gebied in lopen. De sloten waterden af op de Boarn en op de Middelzee via de Snitser Aldfeart. Waarschijnlijk is bij de aanleg van de Snitser Aldfeart gebruik gemaakt van een kweldergeul die voor dat doel is vergraven en aangepast.


Aan de noord- en westkant van Snits was het effect van de ontginningen uit de Romeinse tijd nog merkbaar. Door bodemdaling was het landschap verdronken en bedekt met klei en veen van het Tinga-complex (zie vorige pagina).

Hoe het verdronken landschap er uit heeft gezien, waar de slikvlaktes van Marneslenk en Middelzee precies in het landschap hebben gelegen, is niet helemaal duidelijk. Terponderzoek waarbij vondsten van kleiafzettingen met schelpen zijn gedaan, wijzen in de richting van een mozaďek, een soort Waddenachtig landschap met slikvlakten, stukken kwelder en rietmoerassen, doorsneden met kweldergeulen. Het gebied was tot aan het einde van de 7e eeuw n.Chr onbewoonbaar. Daarnaa was er weer enige activteit. Vanaf sommige oude terpen werd het Tinga-veen vergraven o.a. voor zoutwinning. Het gebied bleef nog tot in de 12e eeuw actief hoewel in latere jaren het water vooral via het zuiden binnen kwam. Daarbij werd veel klei werd afgezet waardoor de kleine huisterpen uit de Romeinse tijd onder het maaiveld verdwenen. Soms werd door krachtige getijdenstromen de klei van de toplaag van een terp afgespoeld. De namen van enkele dorpen die tegenwoordig in het gebied liggen, herinneren nog aan de invloed van de Middelzee: Nylân (nieuwland), Folsgeare (geare = landpunt), Easthim (oostelijk aan een baai of inham van de Middelzee - him kan ook zijn bedijkt aangewonnen land), Pikesyl (syl = sluis). In de laatste 25 jaar zijn er een aantal huisterpen uit de Romeinse tijd ontdekt en onderzocht. Men is vanwege de huidige problematiek van bodemdaling en zeespiegelstijging zeer geinteresseerd in de geschiedenis van deze bewoningsfase.


Verder ...




Keywords: Sneek, Ontginning, Veen, Recht van opstrek, Slagenlandschap, Lege Geaen, Middelzee, Hemmen, Afwatering

Bronnen:
- Paleografische kaart van Nederland: 800 n.Chr. - Vos, P., M. van der Meulen, H. Weerts en J. Bazelmans, 2018:
   Atlas van Nederland in het Holoceen. Landschap en bewoning vanaf de laatste ijstijd tot nu, Amsterdam (Prometheus).
- Actueel Hoogtebestand Nederland: AHN4 DTM - Blauw/Groen/Oranje (dynamische opmaak)
- HisGis Fryslân: Kadastrale kaart 1832 voor het verkavelingspatroon
- PDOK - geodata van de overheid: BRO Bodemkaart (SGM)
- Topotijdreis.nl
- De Mieden - O. Brinkkemper, M. Bongers, S. Jager, T. Spek, J. van der Vaart en Y. IJzerman
- Veenterpen rond Sneek, Friezen tussen klei en veen in de Romeinse tijd - Annelies Vreeken, 2005 - Uniepers Abcoude
- "Opgraving-Harinxmaland". Van vlaknederzetting in een veengebied tot afgetopte terp onder een kleipakket - M. Bakker. G. de Langen en T. Sibma
- Friese plaatsnamen - K.F. Gildemacher, 2007 - Friese Pers Boekerij
- Sneekermeer - Informatiepaneel aan het hek van het J.S. Gerbrandygemaal in de Griene Dyk

Fryslansite ©Hendrik van Kampen