Rand van het veen tijdens de late ijzertijd
Afgestorven planten in de diepere lagen van het veen kunnen niet vergaan in het natte zuurstofloze milieu. Hierdoor stapelen ze steeds verder op en kan het veen zich over het landschap uitbreiden. Rond 500 v.Chr. hadden de venen hun maximale omvang bereikt. Uit de rand lekte water dat zich in oude beekdalen verzamelde. Zeewater bereikte het gebied vooral via de Marneslenk vanuit het westen en kon bij stormvloed ver de dalen binnendringen, daabij werd een laag klei afgezet.1
De Boarn en It Gese zijn de belangrijkste stroompjes: De Boarn stroomde vanaf het Drents Plateau dwars door de kwelder naar zee, It Ges was een veenstroompje dat rond 1500 v.Chr. uitkwam in een zoetwatermeer. Ten tijde van dit kaartje, 500 v.Chr. was het meer al voor een deel dichtgeslibd. De plek is goed onderzocht d.m.v. boringen en een proefsleuf.2
Wommels
De vindplaatsen uit de ijzertijd liggen centraal in Westergo op de klei. Grote middeleeuwse dorpsterpen liggen vooral in reeksen op kwelderruggen. Bij de vroege huisterpen van de ijzertijd is dat anders. Het zijn lage terpjes of plateaus. Ze worden aangetroffen in kweldervlaktes waar ze onregelmatig verspreid op hoge oevers langs geulen, en in de veenrand aan veenstroompjes lagen. Bij de voortschrijdende zeespiegelstijging en de zich naar het noorden ophogende kwelder, is dit landschap verdronken en zijn de terpen overslibd. Ze liggen tegenwoordig onder het maaiveld waar ze soms worden aangetroffen bij graafwerkzaamheden.3 4
Boazum
Rond 400 v.Chr. lag de rand van het veen bij Boazum. In de omgeving zijn bij booronderzoek zeven huisterpen door RAAB onderzocht. Ze zijn gedateerd op Late IJzertijd tot Romeinse tijd, het meest zuidelijke terpje (locatie 7) is nader onderzocht. Het wordt mogelijk geacht dat dergelijke huisterpen seizoensgebonden werden bewoond. De terpen zijn opgebouwd uit lagen plaggen en mest. Onder de terpen zin grotendeels verdwenen (veraarde) veenresten en Riet aangetroffen. Na de Romeise tijd zijn de terpen verlaten en door de zee overslibd, tegenwoordig liggen ze verborgen onder een kleilaag.5
De ouderdom van de dorpen Wommels en Boazum is niet precies bekend, de dorpsterpen zijn nog niet onderzocht maar het is waarschijlijk dat de basis even oud is als de vroege huisterpen in de omgeving.6 De datering voor de vroegste bewoning van veel terpdorpen wordt pas na archeologisch onderzoek duidelijk: (Leeuwarden 2005-2006, 750 n.Chr. werd 100 n.Chr. Ook andere terpdorpen bleken bij archeologisch onderzoek ouder te zijn dan men aanvankelijk aannam. Data van het veldwerk van andere onderzochte terpen zijn o.a.: Achlum 2009, Firdgum 2011, Dronryp-Zuid 2012, Dronrijp-Oost 2012).7, 8
Verder ...
