Verkaveling van het plateau Kollumersweach-Twizel

Verkaveling van het plateau Kollumersweach-Twizel

Het keileemplateauvan Kollumersweach-Twizel is vanuit twee richtingen ontgonnen. In het noordelijke deel heeft men waarschijnlijk vanuit het kweldergebied ten oosten van Dokkum, over de Dokkumer Wâlden heen, in zuidelijke richting het gebied verder ontgonnen. Bij een ontginning begon men bij een landeigenaar met boerderij. Die kreeg het recht om vanuit zijn boerderij land te ontginnen in een vooraf vastgestelde richting. De buren hadden hetzelfde recht. Het gevolg was dat het ontgonnen land in lange paralelle stroken werd verdeeld. Zo drong men steeds dieper het gebied in. Als de afstand tot de boerderij te groot werd, of het land niet genoeg meer opbracht, verplaatste men alle boerderijen naar één lijn verderop in de ontginning. Dit ging door tot men een droge gunstige plek had bereikt die langdurig bewoond kon worden. Vaak was dat op de rand van hogere grond. Hier ontstonden lange dorpen die dwars op stroken van de ontgonnen landerijen lagen. De wegen liepen van boerderij tot boerderij en kwamen dus ook haaks op de verkaveling te liggen. De belangrijkste dorpen van het noordelijke deel liggen op een zandrug die vanaf Kollum naar het westen loopt.

Het zuidelijke deel van het plateau is ontgonnen vanuit de Alde Ryd, een grote zijtak van de Lauwers die zuidelijk langs Bûtenpost richting het Bergumermeer liep. Of de natuurlijke slenk ooit contact heeft gemaakt met het meer is niet bekend. Al op de Paleogeografischekaart van 1250 is te zien dat er verbinding is gegraven tussen het mogelijke eindpunt van de Alde Ryd en het Bergumermeer. Tegenwoordig is er niet veel meer van de natuurlijke slenk terug te vinden. De verkaveling vanuit de Alde Ryd loopt van zuidoost naar noordwest. Het zeer langerekte dorp Twizel is vanuit het zuidoosten opgeschoven naar de zuidrand van het keileem plateau. Op de hoogtekaart van Nederland is dat heel goed te zien.

Op de foto zien we de verkaveling die vanuit Twizel komt. In het centrum van het keileemplateau komen de verkavelingen van Twizel en Kollumersweach bij elkaar. Er was een grenssloot gegraven waar men met de ontginning moest stoppen. De grenssloot is de Swadde. Ten noorden van de Swadde viel het gebied onder het Bisdom van Utrecht, ten zuiden van de Swadde viel het gebied onder het Bisdom Munster. Tot op de dag van vandaag is de Swadde de grens tussen de gemeenten Achtkarspelen en Dantumadiel/Noardeast-Fryslân.

Keywords: Slagenlandschap, Strokenverkaveling, Recht van opstrek, Houtwallen, Ochtend, Nevel, Twizel, Wyldpaed

Fryslansite ©Hendrik van Kampen