Kaart van Terpen, Dijken en Polders

Na de IJstijd zorgden afsmeltende ijskappen voor een sterke zeespiegelstijging. Sediment werd afgezet, de kustlijn veranderde voortdurend. Toen de snelheid van de zeespiegelstijging afnam kon de Hollandse kust zich sluiten. Het land er achter verdronk en raakte overveend. In het noorden bleef de kustlijn open door minder aanvoer van sediment. Rond 1500 v.Chr. waren de kwelders konden zo hoog opslibd dat er vrijwel geen overstomingen meer plaats vonden. De vruchtbare kwelders konden in gebruik worden genomen. Aanvankelijk zullen ze zijn gebruikt als zomerpolders, waar buiten het stormseizoen akkerbouw kon plaats vinden en vee worden geweid. Bij o.a. Peins is tijdens een opgraving een kleine ringdijk aangetroffen. Hij heeft waarschijnlijk rond rond akkertje gelegen en is ouder is dan de eerste Terpen. Vanaf +/-700 v.Chr. worden de kwelders in het zuiden permanent bewoond. Mensen wierpen terpen op om stormvloeden te kunnen doorstaan. Naarmate de kwelder zich verder noordwaarts uitbreidde konden daar de hogere kwelderwallen en oeverwallen langs slenken ook worden bewoond. In het noorden liggen terpen in rijen op de oeverwallen.

Het landschap zag er in de vroegste Terpenperiode anders uit. Boven de lijn Harns, Frentsjer en Ljouwert lagen slikken en wadden. De Zuiderzee was een groot hoogveen met enklele meren in het centrum, mogelijk was er een veenrivier die op de Waddenzee afwaterde. De Middelzee en Lauwerszee waren nog beken. In de Romeinse tijd (50 v.Chr. - 250 n.Chr.) sloeg de zee gaten in de kust. Er kwam een verbinding tussen de meren van het Zuiderzeegebied en de Waddenzee tot stand. De bevolking groeide waardoor de druk op het land toenam. Men begon met het ontwateren van het veen. Na het vertrek van de Romeinen nam de bevolking sterk af en kwamen de ontginningen van het veen stil te liggen.

Enkele eeuwen later werd de draad weer opgepakt en kwam de ontginning van het veen op gang. Hierdoor daalde de bodem, wat de komberging in het zuiden tijdens hoogwater sterk vergrootte. Het gevaar kwam daardoor via de achterdeur. De toegenomen stroming maakte van de riviertjes Boorne en Lauwers/Hunze slenken die konden uitgroeien tot brede estuaria. Om de vruchtbare kwelders tegen de Zee te beschermen werden vanaf de 9e eeuw steeds meer dijken aangelegd. Dit begon met ringdijken rond dorpsgebieden, de Moederpolders. Waar dijken een slenk afsloten werden sluizen of duikers geplaatst die het zeewater buiten hielden maar water uit de polder lieten afstromen. Stukje bij beetje werd meer land door dijken beschermd. De gedetailleerde geschiedenis van bedijkingen is af te lezen op het kaartje. Grote delen van de ontgonnen venen verdwenen door de bodemdaling permanent onder water, als gevolg daarvan zijn de Friese Meren ontstaan.

Kaart van historische dijken van het Zeekeligebied

Westergo Bedijking van Westergo
1 Moederpolders 10e eeuw:
   a Winaamerpolder
   b Tsjom-west
   c Hartwert-Wytmarssum
   d Eastereiner-polder
2 Dorpsgebied Penjum 11e eeuw
3 Ringdijk Westergo 11e eeuw
   a Hoarnestreek
   b Griene Dyk
   c Hege Dyk
   d Zeedijk Marneslenk
4 Nieuwe zeedijk 13e eeuw
5 Hemdijken 13e eeuw
6 Slachtedijk 14e eeuw
7 Droogmakerijen SW Fryslân 1880

Oostergo Bedijking van Oostergo
1 Zeedijk van Oostergo 12e eeuw
   a 1e zeedijk van Oostergo
   b Bedijking van de Noorder Ee
   c Bedijking van het Kollumerland
2 Kleilandspolder 13e eeuw
3 West Holwerderpolder 1590
   Holwerder oostpolder 1590
   Ternaarderpolder 1590
4 Terugwinnen land langs
   de Lauwerszee 1400-1500
5 Bedijking Lauwerszee 1529
6 Bantpolder 1592

7 Graven van de verbinding tussen
   Noorder en Zuider Ee 13e eeuw

Inpolderen Middelzee Inpolderen van de Middelzee
1 Afsluiting bij Raerd 1240
2 Skrédyk en Bildtdijk 1290
3 Britsumer Nieuwlandpolder 1300
4 Slagdijksterpolder 1300
5 Oude Bildtdijk 1505
6 Nieuwe Bildtdijk 1600
7 Oude Bildtpollen 1715
8 Noorderleegpolder 1754

Inpolderen Middelzee Overig
P Pollendam, vaargeul Harns 1874
A Afsluiting Zuiderzee 1932
L Afsluiting Lauwerszee 1969
D Alle dijken op Deltahoogte 1989-2010
V Vismigratie, zoet-zout gradiënt 2018

Legenda

Kwelder Buitendijkse kwelderrestanten
Klei Zeeklei
Kwelderrug Kwelderwallen
Terpen Terpen
Kwelder Zeedijken en voormalige zeedijken
Landaanwinning Landaanwinning
Klei op veen Klei op veen
Meren, slenken en beken Slenken, meren en beken
Spuisluis Spuisluis
Gemaal Zeegemaal

Voor het bepalen van de ligging van kwelderwallen, slenken en terpen is gebruik gemaakt van de Hoogtekaart van Nederland - AHN3

Naar de Homepage

Fryslansite ©Hendrik van Kampen