Klik op de kleine grijze kaartjes voor een ander tijdvak.
Klik op de symbolen in kaart voor meer over de geschiedenis.
Klik op de legenda voor meer over natuur en landschap.
Strand en Duinen 
Dekzand 
Keileem 
Veen 
Zeeklei 
Wadden 
Zoetwater 
Introductie
Grofweg kunnen we het Friese landschap in drie delen verdelen. In het zuidoosten
komen dekzanden aan de oppervlakte. Dit deel van de provincie ligt relatief hoog.
Hier zijn ook de oudste sporen van bewoning van de provincie gevonden. Een bijzonder
deel van het zandlandschap is Gaasterland, in het uiterste zuid-westen. Gaasterland
ligt op een keileemstuwwal die door de gletsjers uit de IJstijd is achtergelaten.
Door de ligging aan de kust is de keileem gedeeltelijk weggeslagen en zijn de voor
Friese begrippen "stijle kliffen" ontstaan. Op enkele plekken is het keileem
hier nog aan de oppervlakte te vinden.
Het gehele noord-westelijke deel van de provincie is ontstaan onder invloed van de zee.
Het hele gebied wordt ook wel de Waddenregio genoemd. Door opslibbing met zeeklei ligt
dit deel hoger dan centraal Fryslân. Hier vinden we het klassieke Friese landschap van
Terpen, Dijken, Polders, Waddenzee en Eilanden.
Tussen deze twee landschappen in, in een diagonaal van het Lauwersmeer in het noord-oosten
tot Gaasterland zuid-westen vinden we veengrond. Dit is het laagste deel van Fryslân, het Lage
Midden "it Lege midden". Door de lage ligging en het afgraven van veen in het verleden, is dit
tegenwoordig de zone waar zich de Friese meren bevinden.
Oerlandschap
Geologisch gezien is het landschap van Fryslân zeer jong. De basis voor het huidige
landschap is in de voorlaatste ijstijd gelegd. Hoe het landschap er voor die tijd uitzag
is niet goed te reconstrueren. Tijdens de IJstijd kwam landijs in de vorm van grote
gletsjers tot in Fryslân voor. De gletsjers begonnen in Scandinavië en namen materiaal
(van stenen tot zeer fijn stof) mee tot in Fryslân. Onder de gehele gletsjer is dit
materiaal als keileem afgezet. Aan de randen van de gletsjer is het tot heuvels opgestuwd.
(Gaasterland)
Toen het klimaat langzaam begon op te warmen smolt het ijs af en liet een kaal landschap
achter. Sterke winden bedekten dit met een dikke laag zand. Alleen de hoogste delen van de
morene bleven dicht aan de oppervlakte. De Noordzee was nog land. Het afsmeltende ijs
veroorzaakte echter een zeespiegel stijging. Rond 7500 v.C. toen het meeste ijs was gesmolten
nam het tempo van de zeespiegelrijzing af. Aan de rand van de zee ontwikkelde zich een duinenrij.
Veen
Achter de beschermende duinenrij kon het water zoet blijven. Het klimaat bleef
verbeteren en de zeespiegel bleef stijgen. Achter de duinen werd het zo nat dat
er zich dikke veenpaketten konden vormen. Dit gebeurde in het begin vanuit de
beekdalen maar na verloop van tijd was heel Fryslân met een dikke laag veen bedekt.
Toen de zee tot ongeveer de plaats waar nu de Waddeneilanden liggen was opgerukt kon
hij tot achter de duinen doorbreken. Dit gebeurde bij Fryslân op de plaats waar nu
Terschelling en Ameland liggen. Hier liep vermoedelijk een riviertje, de (Oer)Boorne.
Kwelders
Nadat in de duinenrij een opening was ontstaan kon zoutwater het gebied binnendringen.
Delen van het veenpakket werden weggeslagen of overspoelt. In de rustige ondiepe wateren
achter de duinen kreeg slib de kans te bezinken. Kwelders begonnen op de grens tussen land
en zee te ontstaan. Water dat vanuit de hogere delen zijn weg zocht, kon door de alsmaar
stijgende zee en de groeiende Kwelder niet goed wegstromen. De vorming van veen in het
oosten ging door. In het zuiden was een groot meer ontstaan, Almere. Uit het Almere is
later de Zuiderzee ontstaan maar het was eerst nog lange tijd mogelijk om over land van
Fryslân naar de kop van Noordholland te gaan.
De Mens krijgt invloed
Omstreeks 600 v.C. raakten de Kwelders bewoond en ontstond het terpenlandschap. Om ook
het veen te kunnen gaan bewonen groeven de mensen afwaterings sloten. Het gevolg was dat
de veenlagen begonnen in te klinken. (Als veen uitdroogt, wordt het volume kleiner o.a.
door oxidatie). Dit proces zorgde samen met de nog steeds langzaam stijgende zeespiegel
voor meer wateroverlast in het centrale deel van Fryslân. Aan het begin van de late
middeleeuwen sloeg de verbinding tussen Fryslân en Noord-Holland weg. Nu had het zeewater
via de Zuiderzee toegang tot het lage middendeel van de provincie. De Friese meren zijn
overblijfsel van de vele overstromingen uit die tijd. De zee kreeg invloed tot ver in
het binnenland, zodat het daar aanwezige veen werd bedekt met een laag zeeklei.
De Mens krijgt controle
Onder druk van de steeds maar toenemende wateroverlast begon men hele woongebieden
van omringende dijken te voorzien. De controle van de mens over de natuurlijke processen
die eeuwenlang het landschap vorm gaven werd steeds groter. In de veengebieden werd veen
afgegraven en gedroogd. Het gedroogde veen is een uitstekende brandstof. Eerst werd het
willekeurig en voor eigen gebruik afgegraven, maar rond 1600 kwam er een grootschalige
industriële vervening op gang. Wateroverlast werd bestreden door het kunstmatig wegpompen
van het water. Aanvankelijk gebeurde dit met behulp van windmolens. Tegenwoordig gebruikt
men mechanische gemalen (machines: stoom, gas, elektriciteit enz.). Nog steeds is het zo
dat grote delen van Fryslân snel onder water zullen lopen als het bemalen wordt gestopt.
Alleen enkele hoge delen van de klei gebieden in het noordwesten en de hogere keileem en
zandgebieden in het zuidoosten blijven dan droog.
Links en Literatuur:
Meer informatie over dit onderwerp kan je vinden in de volgende bronnen:
Websites:
Wetenschappelijke atlas van Nederland
Geografie startpagina
Archeologie startpagina
Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek
Literatuur:
170 jaar een eigen kijk op boerderijen
Uitgave t.g.v het 170-jarig bestaan van de Onderlinge Schadeverzekering Maatschappij Woudsend
Elsevier, Amsterdam/Brussel 1986
S.J. van der Molen en Paul Vogt
Algemene Geologie
Vijfde druk
Wolters-Noordhoff Groningen 1992
Red. A.J. Pannekoek en L.M.J.U. van Straaten.
De Alde Feanen
Schets van een laagveenmoeras
Friese Pers Boekerij Leeuwarden 2001
Red. Sietske Rintjema, Theo H.L. Claasen, Halbe Hettema,
Ultsje G Hosper en Eddy Wymenga
Archeologie in Nederland
De rijkdom van het bodemarchief
Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek
Amersfoort 1988
Een auteurscollectief van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek,
onder redactie van W.A. van Es, H. Sarfatij en P.J. Woltering
Atlas van Nederland in 20 delen
Deel 2 Bewonings geschiedenis
Deel 4 Dorpen
Deel 13 Geologie
Deel 15 Water
Deel 16 Landschap
Stichting Wetenschappelijke Atlas van Nederland
Staatsuitgeverij 1987
(Ook op internet te vinden, zie links)
Begraven op de terpen in Ferwerderadiel
Het dodenbestel in middeleeuws Fryslân +/- 400-1200
Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek
Amersfoort 2000
Arnold Carmiggelt
Boerderijen rond Leeuwarden
Een momentopname van het platteland bij de stad
Museum Princessehof / Gemeente Leeuwarden 1988
J.A. Mulder
De Deelen
Uitgeverij de Drijvende dobber-Gersloot 2000
Thom Mercuur
De Dongeradelen
De Monumenten van Geschiedenis en Kunst
Staatsuitgeverij, 's-Gravenhage 1983
Herma M van den Berg
Drouwned Landscape
The Occupation of the Western Part of the Frisian-Drentian Plateau,
4400 BC - AD 500
Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, Amersfoort
1998 van Gorcum & Comp. BV
Harry Fokkens
Elfsteden gids
Wandelingen in de 11 Friese steden
Friese Pers Boekerij Leeuwarden 1998
Peter Karstkarel
The Excavations at Wijnaldum
Reports on Frisia in Roman And Medieval times
A.A. Balkema/Rotterdam/Brookfield 1999
J.C. Besteman, J.M. Bos, D.A. Gerrets, H.A. Heidinga & J. de Koning
Ferwerderadeel
De Monumenten van Geschiedenis en Kunst
Staatsuitgeverij, 's-Gravenhage 1981
Herma M van den Berg
Friesland
Voorlichtings brochure van de provincie Fryslân 1989
Fysische geografie van Nederland
Landschap in delen: Overzicht v.d. geofactoren
Van Gorcum & Comp. B.V. 1997
H.J.A. Berendsen
Fysische geografie van Nederland
Landschappelijk Nederland
Van Gorcum & Comp. B.V. 1997
H.J.A. Berendsen
Fysische geografie van Nederland
De Vorming van het land: Inleiding in de geologie en de geomorfologie
Van Gorcum & Comp. B.V. 1996
H.J.A. Berendsen
Grote Historische Atlas van Nederland
2 Noord-Nederland 1851-1855
Dienst der Militaire Verkenningen, Den Haag
Wolters-Noordhoff Atlasprodukties Groningen 1990
Grote provincie atlas Friesland
1:25000
Topografische Dienst
Wolters-Noordhoff Atlasprodukties Groningen 1989
Topografische Dienst Emmen
Hoedzjen en noedzjen fan de Fryske Grûn
Intentieprogramma Bodembeschermingsgebieden Friesland
Provinciale Staten van Friesland dec 1993
Integraal Waterbeheerplan Friese Waterschappen
Leeuwarden 2000
De 'Koningsterp' van Wijnaldum
De Friese elite in de vroege Middeleeuwen
Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek
Amersfoort 2000
Arnold Carmiggelt
Leeuwarder courant
- Mei 1997
Mysteries van de Nederlandse kust ontrafeld
(onderzoek v.d. ondergrond v.d. Waddenzee d.m.v. boringen)
- 30 juni 2001
Veengebied rond begin jaartelling vol boerderijen
- 8 september 2001
Bodem IJlst geeft twaalfde-eeuwse vuurplaats prijs
- 12 december 2002
Houtskool, vuursteensplinters en verbrand bot uit de steentijd bij Lemmer
- 12 juli 2003
Nieuwe prehistorische vondsten Oosterwolde (Vuursteen en Botten van Oeros en Edelhert met snijsporen)
- 8 oktober 2003
Bodemschat blijkt afval van oude keuterboer (Opgraving van veenboerderijtje begin jaartelling, omgeving van Skearnegoutum. Waterput, gave potten met touw)
- 2 januari 2004
Levensader voor het Drents-Friese Wold
Ecologisch herstel van het brongebied van de Vledder Aa. Dit is een laaglandbeek waarvan een zijtak in Fryslân
ontspringt. Het brongebied was gecultiveerd (bosbouw en kanalisatie van waterlopen). Vanaf 1990 is dit
ongedaan gemaakt en is de vroegere situatie hersteld.
- 23 maart 2005
Oudste geschiedschrijving Leeuwarden moet herschreven (Terp Oldehove al bewoond in Romeinse tijd, ver voor de bouw van de eerste kerk)
- 30 juni 2007
Zuid-Friesland voor veentijd al bosrijk (opgraving bij Bantega, onder het veen sporen van bossen +/- 6000 jaar v Chr.
Leven op het platteland
Uitgeverij G.F. Callenbach Nijkerk 1994
Jan A. Niermeijer
Monumenten in Nederland. deel: Fryslân
Rijksdienst voor de monumentenzorg, Zeist
Waanders uitgevers, Zwolle 2000
Ronald Stenvert, Chris Kolman, Sabine Broekhoven en Saskia van Ginkel-Meester
Van Middelzee tot Bildt
Landaanwinning in Fryslân in de Middeleeuwen en de vroegmoderne tijd
Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek
Amersfoort 2000
Meindert Schroor
Natuur wijzer
Op stap in meer dan 300 natuurgebieden
vereniging Natuurmonumenten, 2000
Buro Kloeg Natuur- en milieuvoorlichting, Bunnik
m.m.v. tal van medewerkers van de vereniging Natuurmonumenten.
Nederland weer mooi
Op weg naar een natuurrijk en idyllisch landschap
ANWB, Den Haag, 2005
Jaap Dirkmaat
Ontdek de Friese natuur
Handboek met uitgebreide informatie over alle natuurgebieden van it Fryske Gea
It Fryske Gea, Provinciale Vereniging voor Natuurbescherming, 1999
gebaseert op een eerdere uitgave uit 1993 door D.T.E. van der Ploeg
Oude bewoning langs de waddenzee
Waddenbulletin 1993
Frans Bout, Nynke Bout
Prekadastrale Atlas fan Fryslân
1700/1640
Fryske Akademy, Ljouwert, 2002
J.A. Mol en P.N. Noomen
De Terpen
Archeologische cahiers, rijksdienst voor het oudheidkundig bodemonderzoek
Amersfoort 1985
Toekomst van het verleden
De bescherming van archeologische terreinen in Friesland
Buro Voorlichting van de Provincie Friesland 1994
Verborgen verleden belicht
Introductie tot het historische en archeologische archief van Friesland
Leeuwarden 1996
Red: G.J. de Langen, J.A. Mol, P.N. Noomen en L.Oldersma
Vondsten uit het verleden
Oudheidkundig bodemonderzoek
Stichting voor de Nederlandse Archeologie
Amersfoort/Jaarboek 1986
R. van Eck en J.A.B. Verduin
De Waddenzee
op weg naar het volgende milennium
Ministerie van landbouw, natuurbeheer en visserij 1998
De Wereld van het Friese landschap
Wolters-Noordhoff 1993
Drs. Meindert Schroor